
Balkanlaşma günümüzde uluslararası siyasete ilişkin bir terim olarak sıkça karşımıza çıkıyor. Ancak Balkanlaşma aslında coğrafi temele dayalı ve jeopolitik kavramları içinde barındıran bir üst terim veya terimler bütünü olarak da değerlendirilebilir. Günümüzde terim olarak doğmasına sebep olan Balkan coğrafyasından başka coğrafyalar için de kullanılan Balkanlaşma kavramının doğuşu ise daha eskiye 19. Yüzyılın sonuna kadar uzanmaktadır.
En basit anlatımla birden fazla küçük ülkenin çeşitli nedenlerle içten veya birbirleri arasında sürekli ayrışması, çatışması olarak ifade edilebilecek olan bu kavram 1800’lü yılların sonunda Alman Sosyalistler tarafından Çarlık Rusya’sının Balkan ülkeleri üzerindeki etkisini anlatmak için kullanılmış ve o günden bu güne uluslararası siyasette hep yer almıştır. 1900’lerin başlarında politik değerlendirmelerde sıkça kullanılan Balkanizasyon günümüzde Balkan kelimesinden doğan en önemli kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Balkanlaşma kavramı farklı biçimlerde ifade edilmektedir. Bu tanımlamaların en önemlilerinden birisi de Maria Todorova’nın “büyük ve yaşanabilir siyasal birimlerin parçalanması” şeklindeki tanımlamasıdır. Diğer yandan Andrej Grubacic de Balkanlaşma’yı “Yukarıdan Balkanlaşma” ve “Aşağıdan Balkanlaşma” biçiminde iki ayrı kısımda tanımlamıştır.
Temelinde; küresel dengelerin oluşabilmesi için genelde bir plan dâhilinde ortaya çıkan veya özellikle çıkarılan sorunların bir veya birden fazla ülkeyi bölüp küçülterek büyük bir güç odağı olmasının engellenmesi yatar. Bu sebeple Balkanlaşmak ve/veya Balkanizasyon’un bir araç olarak da kullanıldığı rahatlıkla söylenebilir. Tabii olarak çıkış noktası olan balkan coğrafyasının adını alan bu kavram Kafkasya’da, Ortadoğu’da, Asya’da ve Afrika’da karşımıza çıkmaktadır.
Küreselleşme için en uygun zemini hazırlayan bu tanım Ulus devletlerde kendisine kolay kolay yer bulamaz. Öyle ki Birleşmiş Milletler eski Genel Sekreteri Butros Gali 1996 yılında İstanbul’da yapılan II.Habitat buluşmasında açıkça şu ifadeleri kullanmıştı; “Dünya 200 devletli olmaktan 2000 devletli, hatta 5000 devletli bir yapılanmaya gidiyor” Bu ifadenin altında yatan ana fikir Dünya’da ortaya çıkan ayrışma ve çatışmaların önüne geçebilmek için devletleri Balkanlaştırarak daha küçük ve güçsüz hale getirmek ve küresel bir güç olmalarının önüne geçmek olarak değerlendirilebilir. Ancak bu fikrin hayata geçmesini hedefleyen de Dünyanın jandarması olma rolüne soyunmuş küresel ölçekte büyük devletlerdir.
Günümüzde Balkanlaşmanın en önemli etkilerini Ortadoğu’da görmekteyiz. Balkanlarda Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına kadar giden süreçte yaşananların bir benzerinin Ortadoğu’da da yaşanmaya başladığını veya buna çabalandığını söyleyebiliriz. Ortadoğu uzun zamandır büyük ölçekli siyasi krizlerin yaşandığı, iç savaşların çıktığı, rejim değişikliklerine sahne olan ve sürekli kaos içinde yaşayan bir bölge haline gelmiştir. Bu yaşananlar da bölünmeler, darbeler ve hatta devlet başkanlarının linç edilmesine kadar uzanmıştır. Küresel güçlerin çok büyük bir rol oynadığı bu süreçte hedeflenen tam da Balkanlaşmak olmuştur. Çeşitli planlar dâhilinde masa başında sürekli yeniden çizilen sınırlar, Ortadoğulu halklarda dış destekli kışkırtmalarla önce kargaşa sonra çatışma ve son olarak da kutuplara ayrılıp iç savaşların başlamasına yol açmaktadır.
Balkanlaşma; Afrika’da 1950’li yıllarda özellikle İngiliz ve Fransız sömürge düzenlerinin dağılmasıyla karşımıza çıkarken, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla kurulan devletler Balkanlaşmanın diğer örnekleridir.
Bundan sonra Balkanlaşmaya uğraması muhtemel olan devletlerin varlığı da düşündürücüdür. Ulus devlet anlayışına temelden zıt olan bu kavram küresel güçlerin planları ve eylemleri dâhilinde daha birçok devleti etkileyeceği anlaşılmaktadır. Etnik, kültürel, ekonomik ve sosyal zıtlaşmaların ortaya çıkarılmasını körükleyecek politik manevralar ileride de bölünmüş ülkeler ile tanışmamıza sebep olacaktır. Özellikle artan Dünya nüfusuna ilişkin enerji ve gıda kaynaklarının azalması ve bu kaynakların hâkim küresel güçler tarafından sömürülmesi amacına hizmet eden Balkanlaşma daha güçsüz ve küçük devletlerin ortaya çıkmasını kaçınılmaz yapmaktadır. Toplumların birbirleriyle sürekli çatışma halinde olmaları bu durumu körüklemektedir.
Sonuç olarak Balkanlaşma günümüzde bir terim veya kavram olmanın yanında siyasi bir silah olarak da tanımlanabilir. Ulus devlet anlayışının bundan böyle kadim düşmanı olacak olan Balkanizasyon, güne uyum sağlaması ve somut duruma göre evrim geçirmesi bakımından da tehlikelidir. Devletlerin tüm inatlarını bir kenara bırakarak ve bölgesel işbirliği sağlayarak engel olabileceği Balkanlaşma’dan; ekonomik kalkınma, kültürel uyum, siyasi uzlaşma ve ticari birliktelikler ile tamamen uzaklaşılacaktır.

